İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu İşveren Yükümlülükleri

İşveren Yükümlülüklerinin Genel Çerçevesi

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenlere çalışanların güvenlik ve sağlığını koruma konusunda geniş kapsamlı yükümlülükler getirmektedir. Bu yükümlülükler, çalışma ortamının güvenli hale getirilmesinden başlayarak, sürekli eğitim verilmesi ve risklerin düzenli olarak değerlendirilmesine kadar uzanmaktadır.

İşveren, Kanunun 4. maddesi uyarınca işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü tedbiri almak zorundadır. Bu tedbir alma yükümlülüğü, sadece fiziksel güvenlik önlemlerini değil, aynı zamanda organizasyonel ve yönetsel düzenlemeleri de kapsamaktadır.

Kanun kapsamında işveren yükümlülükleri şu temel başlıklarda toplanmaktadır:

• Risk değerlendirmesi yapma ve güncel tutma
• İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi çalıştırma
• Çalışanlara eğitim verme ve bilgilendirme
• Koruyucu donanım sağlama ve kullandırma
• İş kazası ve meslek hastalığı durumunda gerekli işlemleri yapma

İş güvenliği eğitimi vermek zorunlu mu?

İş güvenliği eğitimi vermek işveren için yasal bir zorunluluktur. 6331 sayılı Kanunun 17. maddesi uyarınca işverenler, çalışanlarına işe başlamadan önce ve çalışma süresince düzenli aralıklarla iş sağlığı ve güvenliği eğitimi vermek zorundadır.

Bu iş güvenliği eğitimi yükümlülüğü aşağıdaki durumlarda mutlaka yerine getirilmelidir:

1. İşe Başlangıçta: Yeni işe başlayan her çalışana, işe başlamadan önce en az 8 saat temel iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmelidir.
2. İş Değişikliğinde: Çalışanın görevi, çalışma yeri veya kullandığı araç-gereç değiştiğinde yeni eğitim gereklidir.
3. Yeni Teknoloji Kullanımında: İşyerine yeni makine, ekipman veya tehlikeli madde getirildiğinde ilgili eğitim verilmelidir.
4. Periyodik Eğitimler: Yılda en az bir kez tekrar eğitimi düzenlenmesi gerekmektedir.

Eğitim süresince çalışanlara ödenen ücret ve eğitim masrafları tamamen işverene aittir. Çalışan, eğitim süresinde çalışmış sayılır ve normal ücreti ödenir. İşveren bu eğitimleri gerekçe göstererek çalışanın ücretinde kesinti yapamaz.

Eğitim içeriği aşağıdaki konuları kapsamalıdır:

• İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı
• İşyerindeki riskler ve korunma yöntemleri
• Güvenli çalışma yöntemleri
• Kişisel koruyucu donanım kullanımı
• İlk yardım uygulamaları
• Acil durum prosedürleri

Risk değerlendirmesi nasıl yapılır?

Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlike kaynaklarının belirlenmesi ve bu tehlikelerin çalışanlara zarar verme olasılığının analiz edilmesidir. 6331 sayılı Kanunun 10. maddesi uyarınca her işveren, faaliyete başlamadan önce ve düzenli aralıklarla risk değerlendirmesi yapmak zorundadır.

Risk değerlendirmesi raporu hazırlama süreci şu adımlarla gerçekleştirilir:

1. Tehlike Kaynakları Belirleme: İşyerindeki fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik ve psikososyal tehlike kaynaklarının tespit edilmesi
2. Risk Büyüklüğü Hesaplama: Her tehlike için olasılık ve şiddet değerlerinin çarpılmasıyla risk skoru belirlenmesi
3. Mevcut Kontrol Tedbirlerinin Değerlendirilmesi: Halihazırda alınmış güvenlik önlemlerinin etkinliğinin incelenmesi
4. Ek Tedbirlerin Belirlenmesi: Kabul edilebilir risk seviyesine indirgeme için gerekli ek önlemlerin planlanması
5. Uygulama ve İzleme: Belirlenen tedbirlerin hayata geçirilmesi ve etkinliğinin takip edilmesi

Risk değerlendirmesi en az yılda bir kez gözden geçirilmeli ve aşağıdaki durumlarda mutlaka güncellenmelidir:

• İş kazası veya meslek hastalığı meydana geldiğinde
• İşyerinde önemli değişiklik yapıldığında
• Yeni makine, ekipman veya kimyasal madde kullanılmaya başlandığında
• Çalışma yöntemlerinde değişiklik olduğunda
• Mevzuatta değişiklik yapıldığında

Risk değerlendirmesi yapılırken çalışan temsilcilerinin görüşlerinin alınması ve süreçte aktif katılımlarının sağlanması gerekmektedir. Değerlendirme sonuçları yazılı olarak kayıt altına alınmalı ve ilgili tüm çalışanlarla paylaşılmalıdır.

Koruyucu donanım sağlama yükümlülüğü nedir?

Koruyucu donanım sağlama yükümlülüğü, işverenin çalışanları iş kazası ve meslek hastalıklarından korumak için gerekli kişisel koruyucu donanımları ücretsiz temin etme mecburiyetidir. Bu yükümlülük, 6331 sayılı Kanunun 16. maddesinde düzenlenmektedir.

İşveren, koruyucu donanım sağlama konusunda aşağıdaki sorumlulukları yerine getirmek zorundadır:

Temel Yükümlülükler

• Ücretsiz Temin: Tüm kişisel koruyucu donanımlar çalışana bedelsiz sağlanmalıdır
• Uygun Seçim: İş riskleri ve çalışma koşullarına uygun donanım seçimi yapılmalıdır
• Kalite Standardı: CE işaretli ve TSE standartlarına uygun ürünler tercih edilmelidir
• Kişisellik: Hijyen gerektiren donanımlar kişiye özel olmalıdır
• Bakım ve Değişim: Donanımların düzenli bakımı yapılmalı, gerektiğinde değiştirilmelidir

Koruyucu Donanım Türleri

Vücut Bölgesi	Koruyucu Donanım	Kullanım Alanı
Baş	Baret, Şapka, Kask	İnşaat, sanayi, elektrik işleri
Göz ve Yüz	Gözlük, Vizör, Maske	Kimyasal, kaynak, toz işleri
El ve Kol	Eldiven, Kol koruyucu	Makine, kimyasal, kesici alet işleri
Ayak	İş Ayakkabısı, Bot	Her türlü risk bulunan işyerleri
Solunum	Maske, Respiratör	Toz, gaz, buhar maruziyeti
Vücut	İş Elbisesi, Önlük, Yelek	Kimyasal, termal, görünürlük riskleri

Çalışanlar da koruyucu donanımları kullanma, koruma ve uygun şekilde muhafaza etme yükümlülüğü altındadır. Ancak donanımın temin edilmemesi durumunda sorumluluk tamamen işverene aittir.

İş güvenliği ihlalinde ceza var mı?

İş güvenliği ihlali durumunda işverenlere hem idari para cezaları hem de cezai yaptırımlar uygulanmaktadır. 6331 sayılı Kanunun 26. maddesi ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu hükümleri uyarınca çeşitli işveren iş güvenliği cezaları öngörülmüştür.

İdari Para Cezaları (2024 Tarifesi)

• Risk değerlendirmesi yapmama: Her çalışan için ayrı ayrı ceza
• Eğitim vermeme: Eğitim verilmeyen her çalışan için ceza
• Koruyucu donanım sağlamama: Her eksik donanım için ayrı ceza
• İş güvenliği uzmanı çalıştırmama: Aylık bazda yüksek miktarda ceza
• İşyeri hekimi görevlendirmeme: Süreklilik arz eden aylık cezalar
• Sağlık gözetimi yaptırmama: Gözetim yapılmayan her çalışan için ceza

Cezai Sorumluluk

Türk Ceza Kanunu'nun 85. ve 86. maddeleri uyarınca iş güvenliği ihlallerinde cezai sorumluluk doğabilir:

• Taksirle Yaralama (TCK m. 89): İş kazası neticesinde çalışan yaralandığında
• Taksirle Ölüme Neden Olma (TCK m. 85): İş kazası sonucu ölüm gerçekleştiğinde
• İş Güvenliği Tedbirlerini Almama (TCK m. 86): Kanuni tedbirleri almama halinde

Cezai sorumluluk, işverenin yanı sıra iş güvenliği ile görevli yöneticiler açısından da söz konusu olabilmektedir. İşyerinde güvenlik tedbirlerinin alınmasından sorumlu kişiler, görevlerini yerine getirmemeleri halinde kişisel olarak sorumlu tutulabilir.

Hukuki Sorumluluk

İş kazası veya meslek hastalığı durumunda işveren, ayrıca hukuki sorumlulukla da karşı karşıya kalır:

• Maddi tazminat (tedavi giderleri, iş gücü kaybı, bakım giderleri)
• Manevi tazminat (acı, elem, üzüntü)
• Destekten yoksun kalma tazminatı (ölüm halinde aile bireyleri için)

İşveren iş güvenliği uzmanı çalıştırmak zorunda mı?

İşveren iş güvenliği uzmanı çalıştırma yükümlülüğü, işyerindeki çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre belirlenmektedir. 6331 sayılı Kanunun 6. maddesi uyarınca belirli şartları taşıyan işyerlerinde iş güvenliği uzmanı çalıştırma zorunluluğu bulunmaktadır.

İş Güvenliği Uzmanı Çalıştırma Şartları

Tehlike Sınıfı	Minimum Çalışan Sayısı	Çalışma Şekli
Çok Tehlikeli	1 ve üzeri	Tam zamanlı veya yarı zamanlı
Tehlikeli	50 ve üzeri	Yarı zamanlı veya hizmet alımı
Az Tehlikeli	50 ve üzeri	Hizmet alımı

İş Güvenliği Uzmanının Görevleri

İşyerinde çalıştırılan iş güvenliği uzmanının temel görevleri şunlardır:

1. Risk Değerlendirmesi Yapmak: İşyeri risklerini analiz etmek ve rapor hazırlamak
2. Eğitim Vermek: Çalışanlara iş sağlığı ve güvenliği eğitimi düzenlemek
3. Denetim Yapmak: İşyerini düzenli olarak denetlemek ve eksiklikleri tespit etmek
4. Danışmanlık Hizmeti: İşverene güvenlik konularında teknik destek sağlamak
5. Kaza İncelemesi: İş kazalarını araştırmak ve önleyici tedbirler geliştirmek

Hizmet Alımı Seçeneği

İşverenler, iş güvenliği uzmanı ihtiyaçlarını aşağıdaki şekillerden biriyle karşılayabilir:

• Tam zamanlı uzman çalıştırma: İşyerinde sürekli görevli uzman istihdam etme
• Yarı zamanlı uzman çalıştırma: Belirli gün/saatlerde çalışacak uzman istihdam etme
• Hizmet alımı: Bakanlık yetkili kuruluşlarından hizmet satın alma
• Ortak sağlık ve güvenlik birimi: Aynı sektördeki işyerleri ile ortaklaşa hizmet alımı

İş güvenliği uzmanı seçiminde, uzmanın eğitim durumu ve deneyim süresi önem taşımaktadır. A, B ve C sınıfı olmak üzere üç seviye bulunmakta olup, tehlike sınıfına uygun uzman çalıştırılması gerekmektedir.

İşyeri Hekimi Çalıştırma Yükümlülüğü

İşveren, iş güvenliği uzmanının yanı sıra işyeri hekimi çalıştırma yükümlülüğü de altındadır. Bu yükümlülük, çalışanların sağlık gözetiminin yapılması ve meslek hastalıklarının önlenmesi amacını taşımaktadır.

İşyeri hekimi çalıştırma şartları, iş güvenliği uzmanı ile aynı kriterlere tabidir. Çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre tam zamanlı, yarı zamanlı veya hizmet alımı şeklinde temin edilebilir.

İşyeri Hekiminin Görevleri

• Çalışanların işe giriş ve periyodik sağlık muayenelerini yapmak
• Meslek hastalıklarını teşhis etmek ve bildirimini yapmak
• İş kazalarında ilk müdahaleyi yapmak
• İşyeri sağlık koşullarını değerlendirmek
• Sağlık raporları düzenlemek

Çalışanların Bilgilendirilmesi ve Eğitilmesi

İşveren, çalışanları iş sağlığı ve güvenliği konularında sürekli olarak bilgilendirme ve eğitme yükümlülüğü altındadır. Bu yükümlülük, sadece işe başlangıç eğitimiyle sınırlı değildir.

Bilgilendirme Kapsamı

• İşyerindeki riskler ve bu risklere karşı alınan tedbirler
• Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği konularındaki görev ve sorumlulukları
• Çalışan temsilcilerinin kimliği ve görevleri
• İlk yardım, yangınla mücadele ve tahliye sorumluları
• Acil durum planları ve prosedürleri

Bilgilendirme, yazılı talimatlar, işyeri içi duyurular ve görsel materyallerle desteklenmelidir. Çalışanların anlayabileceği dilde ve seviyede bilgi verilmesi gerekmektedir.

Eğitim Programının İçeriği

Düzenlenen eğitim programları aşağıdaki konuları kapsamalıdır:

1. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı hakkında genel bilgiler
2. İşyerindeki tehlike kaynakları ve riskler
3. Güvenli çalışma yöntemleri ve teknikleri
4. Acil durumlarda yapılması gerekenler
5. İlk yardım uygulamaları
6. Kişisel koruyucu donanım kullanımı

Eğitimler, teorik bilginin yanı sıra pratik uygulamaları da içermelidir. Çalışanların aktif katılımı sağlanmalı ve eğitim sonunda değerlendirme yapılmalıdır.

Yasal Dayanaklar

Bu makalede atıfta bulunulan mevzuat:

• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (m. 4) - İşverenin iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini alma yükümlülüğü
• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (m. 85-86) - İş güvenliği tedbirlerini almama ve taksirle ölüme neden olma suçları
• 4857 sayılı İş Kanunu (m. 77) - İşverenin işçiyi gözetme borcu ve güvenlik tedbirleri